Do głównych celów ewaluacji zalicza się:

• Ocena osiągnięcia celów programu – sprawdzenie, czy zaplanowane w harmonogramie działania zostały zrealizowane zgodnie z przyjętymi założeniami, czy cele jakościowe i ilościowe zostały osiągnięte, a także czy środki finansowe, kadrowe i organizacyjne zostały wykorzystane efektywnie. Przykładem może być analiza, czy uczniowie uczestniczyli we wszystkich przewidzianych warsztatach profilaktycznych i czy harmonogram zajęć był zgodny z planem.
• Pomiar efektów edukacyjnych i psychospołecznych – ewaluacja pozwala określić, czy działania wpłynęły na przyrost wiedzy uczniów, rozwój ich kompetencji społecznych, umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, postawy wobec zagrożeń (np. używek, przemocy, cyberprzemocy) oraz zmiany w codziennych zachowaniach i stylu życia. Obejmuje to także ocenę stopnia internalizacji przekazywanych wartości i zasad, a nie tylko deklaratywnej wiedzy.
• Analiza procesu wdrażania programu – identyfikacja czynników wspierających i utrudniających realizację działań, takich jak dostępność materiałów edukacyjnych, kompetencje nauczycieli, motywacja uczniów, wsparcie rodziców czy warunki organizacyjne w szkole. Ta część ewaluacji pozwala zrozumieć, dlaczego program działa w określony sposób i jakie elementy wymagają korekty.
• Dokumentacja działań i wnioskowanie strategiczne – systematyczne gromadzenie raportów, notatek z obserwacji, wyników ankiet i sprawozdań z realizacji programu umożliwia tworzenie kompleksowej bazy danych, która może być wykorzystywana do planowania przyszłych działań, modyfikacji metod czy dostosowywania programu do zmieniających się potrzeb uczniów.

Regularna i cykliczna ewaluacja (np. coroczna lub semestralna) pozwala monitorować zmiany w perspektywie długofalowej, co jest kluczowe dla oceny trwałości efektów profilaktycznych oraz umożliwia identyfikację trendów w zachowaniach uczniów i klimacie szkolnym. Dzięki temu szkoła może nie tylko ocenić bieżące rezultaty działań, ale również wprowadzać interwencje korekcyjne i usprawnienia programowe, zwiększając skuteczność profilaktyki i minimalizując ryzyko wystąpienia zachowań problemowych w przyszłości (Czarnocka, 2025).

Metody i procedury ewaluacji

W praktyce szkolnej oraz w rekomendowanych modelach ewaluacyjnych wykorzystuje się różne metody badawcze, które pozwalają uzyskać zarówno obiektywne dane ilościowe jak i pogłębione informacje jakościowe. Najczęściej stosuje się podejście mieszane (ang. mixed methods), łączące te dwa rodzaje danych, co pozwala na pełniejszą ocenę skuteczności programu oraz zrozumienie procesów zachodzących w trakcie jego realizacji (Johnson, 1995; MEN, 2024).

Ankiety i kwestionariusze

Ankiety i kwestionariusze są podstawowym narzędziem w procesie ewaluacji szkolnej, ponieważ pozwalają szybko i relatywnie łatwo zebrać informacje od dużej liczby uczestników. Mogą być adresowane do różnych grup: uczniów, nauczycieli, rodziców czy specjalistów współpracujących ze szkołą. Dzięki nim można pozyskać dane dotyczące:

• poziomu wiedzy uczniów na temat zagrożeń i strategii radzenia sobie z nimi;
• postaw i przekonań wobec określonych zachowań (np. używek, przemocy, cyberprzemocy);
• poczucia bezpieczeństwa w szkole i komfortu psychicznego;
• klimatu szkoły, w tym relacji między uczniami a nauczycielami, wsparcia rówieśniczego i ogólnej atmosfery w klasach.

Ankiety mogą mieć formę papierową lub elektroniczną, a ich struktura pozwala na analizę wyników zarówno indywidualnie, jak i w skali całej klasy lub szkoły. Powtarzanie ankiet w różnych punktach programu umożliwia ocenę zmian w czasie, co jest szczególnie istotne przy długofalowych działaniach profilaktycznych (MEN, 2024).

Obserwacja i monitoring

Obserwacja stanowi ważne narzędzie jakościowe, pozwalające analizować rzeczywiste zachowania uczniów i procesy w klasie, których nie zawsze można uchwycić w ankietach. Nauczyciele, pedagodzy szkolni lub specjaliści ds. profilaktyki mogą obserwować:

• interakcje między uczniami i między uczniami a nauczycielem;
• zaangażowanie w zajęcia profilaktyczne i aktywność uczestników;
• przejawy zachowań ryzykownych lub pożądanych w kontekście celów programu;
• zmiany w funkcjonowaniu klasy lub szkoły w czasie realizacji działań.

Monitoring może być prowadzony systematycznie (np. podczas wszystkich zajęć w danym semestrze) lub okazjonalnie, w zależności od potrzeb i zasobów szkoły. Regularna obserwacja pozwala wychwycić dynamiczne procesy społeczne, które trudno zmierzyć za pomocą ankiet (MEN, 2024).

Analiza dokumentacji szkolnej

Analiza dokumentów szkolnych stanowi dodatkową metodę zbierania danych bezpośrednio z praktyki edukacyjnej. Obejmuje ona m.in.:

• frekwencję uczniów na zajęciach profilaktycznych;
• notatki i sprawozdania wychowawców;
• protokoły z zajęć grupowych, warsztatów i spotkań;
• raporty dotyczące wydarzeń szkolnych związanych z profilaktyką (np. akcje antynikotynowe, programy promujące zdrowie psychiczne).

Dokumentacja pozwala na triangulację danych — porównanie wyników obserwacji i ankiet z rzeczywistymi zapisami działań — co zwiększa rzetelność i wiarygodność ewaluacji.

Rozmowy, wywiady i grupy fokusowe

Metody jakościowe, takie jak wywiady indywidualne, rozmowy z uczestnikami programu czy grupy fokusowe, pozwalają zagłębić się w motywacje, potrzeby i bariery, które wpływają na efektywność działań profilaktycznych. Dzięki nim można pozyskać:

• opinie uczniów na temat atrakcyjności i przydatności programów;
• doświadczenia nauczycieli dotyczące trudności i sukcesów w prowadzeniu zajęć;
• refleksje rodziców odnośnie postrzegania zmian w zachowaniach i postawach dzieci;
• sugestie dotyczące modyfikacji programu lub wprowadzenia nowych działań.

Rozmowy i grupy fokusowe uzupełniają dane ilościowe, dostarczając kontekstu interpretacyjnego i pozwalając wyjaśnić, dlaczego pewne działania przynoszą oczekiwane efekty, a inne napotykają trudności (MEN, 2024).

Ewaluacja formatywna i sprzężenie zwrotne

Zgodnie z podejściem ewaluacji formatywnej („formative evaluation”), zbierane dane nie służą wyłącznie do oceny końcowej programu, lecz umożliwiają bieżące wprowadzanie zmian i ulepszeń. Utrzymywanie pętli sprzężenia zwrotnego pozwala:

• w czasie rzeczywistym reagować na problemy i trudności w realizacji działań;
• dostosowywać metody i materiały do potrzeb uczniów i warunków szkolnych;
• angażować uczestników w proces ewaluacji, zwiększając ich motywację i poczucie współodpowiedzialności za efekty programu.

Dzięki ewaluacji formatywnej program profilaktyczny staje się procesem dynamicznym i adaptacyjnym, który może skuteczniej odpowiadać na zmieniające się potrzeby uczniów i warunki szkolne (Johnson, 1995).

Wskaźniki i kryteria oceny

Aby ewaluacja była rzetelna, warto przed rozpoczęciem działań określić wskaźniki sukcesu. Przykładowe kategorie wskaźników:

• Wiedza i świadomość — np. wzrost świadomości na temat zagrożeń, wiedzy o strategiach radzenia sobie;
• Postawy i przekonania — nastawienie do zdrowego stylu życia, tolerancja, odpowiedzialność;
• Zachowania — np. zmniejszenie agresji, przemocy, używania substancji, poprawa współpracy, wzrost uczestnictwa;
• Klimat szkoły i relacje społeczne — poczucie bezpieczeństwa, wzajemny szacunek, zaangażowanie społeczności szkolnej.

Jednak jednym z głównych wyzwań jest to, że wiele programów jest ocenianych jedynie na poziomie deklaracji, a nie realnych zmian w zachowaniu — co podkreśla potrzeba długofalowej, systematycznej ewaluacji (Green & Kreuter, 1991).