Czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka są to wszystkie elementy środowiska szkolnego, rodzinnego lub indywidualnego, które zwiększają prawdopodobieństwo, że dziecko stanie się sprawcą przemocy, jej ofiarą lub świadkiem przemocy, który nie interweniuje.

A. Ryzyko związane z funkcjonowaniem szkoły

• Brak jasnych zasad i norm w klasie i szkole – w klasach, w których nie określono jednoznacznie dopuszczalnych zachowań i konsekwencji ich łamania, dzieci częściej testują granice i eksperymentują z agresją. Brak jednolitej reakcji nauczycieli na konflikty może prowadzić do sytuacji, w których przemoc staje się normą.
• Niski poziom nadzoru nauczycieli – w dużych klasach lub przy braku odpowiedniej liczby kadry pedagogicznej trudniej jest zauważyć subtelne formy przemocy, takie jak wykluczanie, przezywanie czy cyberprzemoc.
• Niska integracja klasy – w klasach, gdzie uczniowie nie znają się nawzajem lub występują silne podziały na grupy, łatwiej dochodzi do wykluczenia i agresji wobec tych, którzy są „inni” lub mniej popularni.

B. Ryzyko związane z rodziną i środowiskiem domowym

• Przemoc w rodzinie – dzieci wychowujące się w domach, gdzie obserwują agresję wobec rodziców lub rodzeństwa, częściej naśladują te zachowania w kontaktach z rówieśnikami (Espelage & Holt, 2001).
• Brak wsparcia emocjonalnego – brak rozmowy z rodzicami, brak poczucia bezpieczeństwa w domu sprawia, że dzieci szukają akceptacji w grupie rówieśniczej, co może prowadzić do niezdrowych zachowań, w tym agresji lub ulegania presji grupowej.
• Negatywne wzorce wychowawcze – nadmierna surowość, brak konsekwencji w domu, faworyzowanie niektórych dzieci lub porównywanie ich z rówieśnikami może zwiększać ryzyko zarówno agresji, jak i wycofania się z życia szkolnego.

C. Ryzyko indywidualne

• Trudności emocjonalne i społeczne – dzieci o niskiej samoocenie, lękliwe, impulsywne lub nieumiejące rozwiązywać konfliktów bez przemocy częściej stają się ofiarami lub sprawcami agresji.
• Problemy w nauce – dzieci, które mają trudności szkolne, mogą doświadczać wyśmiewania i wykluczenia ze strony rówieśników, co z kolei może prowadzić do agresywnych zachowań w obronie własnej lub w celu utrzymania poczucia kontroli.
• Zaburzenia zachowania lub wcześniejsze doświadczenia przemocy – dzieci, które same doświadczyły przemocy lub wykazują agresywne zachowania w domu, częściej przenoszą te wzorce do środowiska szkolnego.

D. Czynniki społeczne

• Presja rówieśnicza i hierarchia grupowa – w klasach z silną hierarchią społeczną dzieci często odczuwają presję, aby dostosować się do oczekiwań grupy, nawet jeśli oznacza to akceptowanie przemocy wobec innych.
• Niska akceptacja różnorodności – dzieci „inne” ze względu na wygląd, pochodzenie, niepełnosprawność, orientację seksualną czy zainteresowania, są częściej narażone na wykluczenie i agresję.

Czynniki chroniące

Czynniki chroniące to wszystkie elementy środowiska i cechy indywidualne, które zmniejszają ryzyko wystąpienia przemocy i wspierają rozwój dzieci w bezpiecznym i przyjaznym środowisku szkolnym.

A. Czynniki szkolne

• Pozytywne relacje nauczyciel–uczeń – dzieci, które mają zaufanie do nauczycieli i czują się w szkole wspierane, rzadziej stają się ofiarami przemocy i są bardziej skłonne zgłaszać agresję.
• Jasne procedury reagowania na przemoc – regulaminy szkolne, procedury zgłaszania incydentów i konsekwencje za przemoc sprzyjają bezpieczeństwu w szkole.
• Programy profilaktyczne – warsztaty rozwijające empatię, umiejętności społeczne, rozwiązywanie konfliktów i cyberbezpieczeństwo pomagają dzieciom radzić sobie w sytuacjach konfliktowych (Olweus, 1993).
• Integracja klasy – organizowanie zajęć grupowych, projektów i wydarzeń wspierających współpracę zwiększa więzi między uczniami i ogranicza wykluczanie.

B. Czynniki rodzinne

• Wsparcie emocjonalne i wychowawcze – dzieci, które mogą liczyć na rozmowę z rodzicami, poczucie bezpieczeństwa i jasne granice w domu, są mniej podatne na negatywne wpływy rówieśników.
• Aktywna rola rodziców – współpraca rodziców ze szkołą, monitorowanie aktywności dziecka i angażowanie go w działania społeczne zwiększa poczucie bezpieczeństwa i zmniejsza ryzyko przemocy.

C. Czynniki indywidualne

• Umiejętności społeczne i emocjonalne – dzieci, które potrafią komunikować swoje potrzeby, radzić sobie z emocjami, negocjować i rozwiązywać konflikty, rzadziej stosują przemoc i lepiej reagują na agresję.
• Poczucie własnej wartości – wysoka samoocena i poczucie kompetencji chronią przed uleganiem presji grupy i zmniejszają prawdopodobieństwo stania się ofiarą.
• Wcześniejsze doświadczenia pozytywne – sukcesy w nauce, hobby, udział w zajęciach pozaszkolnych wzmacniają odporność psychiczną dziecka.

D. Czynniki społeczne

• Wsparcie rówieśników – posiadanie przyjaciół i pozytywnych relacji w grupie redukuje ryzyko wykluczenia i przemocy.
• Kultura klasy i szkoły sprzyjająca empatii – szkoły promujące współpracę, szacunek dla różnorodności i wspólne rozwiązywanie problemów zmniejszają agresję i wykluczenie.

Podsumowanie

Rozumienie czynników ryzyka i czynników chroniących jest kluczowe dla tworzenia skutecznych strategii profilaktycznych. Szkoły, które potrafią zidentyfikować czynniki ryzyka i wzmacniać czynniki chroniące, mogą znacząco zmniejszyć występowanie przemocy. Nie chodzi jedynie o reagowanie na incydenty – istotne jest budowanie środowiska, w którym dzieci uczą się empatii, współpracy i rozwiązywania konfliktów w sposób bezpieczny i konstruktywny.