Pierwszym kluczowym kierunkiem jest odejście od reaktywnego modelu profilaktyki na rzecz podejścia budującego zasoby. Przemoc rówieśnicza nie powinna być traktowana wyłącznie jako zjawisko wymagające interwencji po fakcie, lecz jako sygnał deficytów w obszarze relacji, regulacji emocji, poczucia sprawczości i bezpieczeństwa. Rozwój profilaktyki w Polsce powinien koncentrować się na wzmacnianiu kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów oraz jakości relacji w szkołach, a nie wyłącznie na eliminowaniu zachowań problemowych.

Drugim istotnym kierunkiem jest uznanie profilaktyki za proces długofalowy, wpisany w kulturę szkoły, a nie zestaw działań projektowych. Dobre praktyki pokazują, że trwałe efekty pojawiają się tam, gdzie profilaktyka jest obecna w codziennym funkcjonowaniu szkoły: w sposobie komunikacji, reagowania na konflikty, budowania zasad i relacji. Rozwój systemowy powinien wspierać szkoły w planowaniu działań wieloletnich, zamiast promować krótkoterminowe inicjatywy oderwane od szerszego kontekstu.

Kolejnym kierunkiem jest wzmocnienie roli dorosłych jako kluczowych aktorów profilaktyki. Nauczyciele, wychowawcy i specjaliści szkolni nie są jedynie realizatorami programów, lecz współtwórcami środowiska, w którym funkcjonują uczniowie. Rozwój profilaktyki w Polsce wymaga inwestowania w kompetencje dorosłych: w obszarze komunikacji, pracy z emocjami, rozumienia dynamiki relacji rówieśniczych oraz reagowania na przemoc w sposób spójny i wspierający. Bez tej zmiany nawet najlepiej zaprojektowane programy nie przyniosą trwałych rezultatów.

Czwartym kierunkiem jest zwiększenie podmiotowości uczniów i ich realnego udziału w działaniach profilaktycznych. Współczesna młodzież oczekuje wpływu, sensu i możliwości współdecydowania. Dobre praktyki pokazują, że uczniowie, którzy są włączani w mediacje rówieśnicze, wolontariat, działania samorządowe czy projekty społeczne, rzadziej sięgają po przemoc i częściej reagują na nią w sposób konstruktywny. Rozwój profilaktyki powinien wzmacniać takie formy zaangażowania, traktując uczniów jako partnerów, a nie wyłącznie odbiorców oddziaływań.

Istotnym kierunkiem rozwoju jest także lepsze uwzględnienie kontekstu cyfrowego. Przemoc rówieśnicza coraz częściej przenika do świata online, a granice między tym, co dzieje się w szkole i poza nią, ulegają zatarciu. Profilaktyka w Polsce musi odpowiadać na to wyzwanie, łącząc działania offline i online oraz wspierając szkoły w pracy z relacjami i bezpieczeństwem w środowisku cyfrowym. Nie chodzi jedynie o edukację medialną, lecz o rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych także w przestrzeni cyfrowej.

Kolejnym ważnym kierunkiem jest rozwój kultury refleksji, diagnozy i ewaluacji, rozumianych nie jako obowiązek sprawozdawczy, lecz jako narzędzie uczenia się. Skuteczna profilaktyka wymaga regularnego zadawania pytań o to, co działa, dlaczego i w jakich warunkach. Systemowe wsparcie powinno umożliwiać szkołom korzystanie z prostych, ale rzetelnych narzędzi diagnozy oraz tworzyć przestrzeń do refleksji nad prowadzonymi działaniami.

Wreszcie, rozwój profilaktyki przemocy rówieśniczej w Polsce wymaga spójności działań na poziomie szkoły, samorządu i instytucji wspierających. Dobre praktyki pokazują, że tam, gdzie te poziomy wzajemnie się uzupełniają, zmiana ma charakter trwały. Kierunki rozwoju powinny więc uwzględniać budowanie ekosystemu wsparcia, w którym szkoły nie są pozostawione same sobie, a odpowiedzialność za profilaktykę jest współdzielona.

Podsumowując, przyszłość profilaktyki przemocy rówieśniczej w Polsce nie leży w tworzeniu kolejnych, uniwersalnych rozwiązań, lecz w rozwijaniu zdolności systemu edukacji do uczenia się, adaptacji i reagowania na zmieniające się wyzwania. Zebrane w publikacji doświadczenia pokazują, że taka zmiana jest możliwa – wymaga jednak konsekwencji, odwagi w redefiniowaniu dotychczasowych schematów oraz długofalowego myślenia o dobrostanie młodych ludzi i dorosłych, którzy im towarzyszą.

Przepis na przyszłość profilaktyki przemocy rówieśniczej

Składniki (na jedną zdrową społeczność szkolną)

• 2 szklanki relacji pełnych uważności
• 1 szklanka kompetencji społeczno-emocjonalnych
• 1/2 szklanki spójności dorosłych
• 1 łyżka współtworzenia z uczniami
• szczypta elastyczności
• garść refleksji i informacji zwrotnej
• aż po brzegi codziennej obecności profilaktycznej

Uwaga: Nie dodawaj tylko jednego składnika — dobrze wymieszaj wszystkie, bo samo zwiększenie ilości relacji bez spójności dorosłych nie daje efektu.

Sposób przygotowania

1. Rozgrzej środowisko szkolne diagnozą potrzeb nie „gotowymi programami”.	Obserwuj, słuchaj, zbieraj sygnały.
	Zamiast podawać gotowe dania — pytaj, co dana społeczność potrzebuje właśnie teraz.
2. Wsyp relacje uważne i kompetencje społeczno-emocjonalne.	Gotuj je powoli, w każdym dniu szkolnym, rozmowie, konflikcie, pochwałach i pytaniach.
	To one są bazą, bez której inne składniki nie nabierają mocy.
3. Dodaj spójność dorosłych – to sól, która wzmacnia smak całości.	Ustal wspólne zasady reagowania.
	Reagujcie tak, jak nauczyliście się dogadywać — w zgodzie z wartościami szkoły.
4. Wmieszaj współtworzenie z uczniami tak, jak dodałabyś świeże zioła.	Uczniowie nie są dodatkiem — są częścią przepisu.
	Ich doświadczenia i pomysły wzbogacają smak działań.
5. Posyp elastycznością – dodawaj w odpowiedzi na bieżące sygnały.	Jeśli coś nie smakuje, zmień proporcje.
	Reaguj na nowe wyzwania: cyfrowe relacje, emocje, presje środowiskowe.
6. Dopełnij refleksją i informacją zwrotną.	Co tydzień spróbuj ocenić smak działań: co działa, co wymaga doprawienia.
	Nie trzymaj się sztywno pierwszego przepisu — ucz się z każdego serwowanego dnia.
7. Podawaj na co dzień — nie jako deser raz na jakiś czas.	Profilaktyka to nie „posiłek specjalny”.
	To fundament codziennego funkcjonowania szkoły.

Jak podawać, by smakował każdemu

• Nie podawaj tego przepisu „surowego” — dziel się nim na zespołach nauczycielskich.
• Uczniowie powinni go skosztować i dodać swoje ulubione składniki.
• Współpracuj z rodzicami — smak wzmocni ich zaangażowanie.
• Obserwuj efekty nie tylko w liczbach, ale w zmianie relacji, atmosfery i sposobu reagowania w trudnych sytuacjach.

Przepis ten ma smak…

…który nie znika po jednym posiłku.
To smak codziennego bezpieczeństwa, który czuć w uśmiechach, w rozmowach, w tym, że:

• ktoś pyta „jak się czujesz?”,
• ktoś inny słucha, nawet gdy jest trudno,
• konflikt nie prowadzi od razu do eskalacji,
• szkoła mówi jednym, przewidywalnym językiem.

To przepis, który gotuje się codziennie, a efekt końcowy nie jest daniem jednorazowym — to nowa jakość szkolnej kuchni relacji.

Przepis dla dyrekcji
Jak stworzyć szkołę, w której profilaktyka naprawdę działa

Składniki kluczowe

• jasna wizja szkoły jako bezpiecznej wspólnoty,a nie tylko instytucji
• spójny zespół dorosłych, który mówi jednym językiem
• przestrzeń na proces, a nie tylko projekty
• odwaga do podejmowania decyzji długofalowych
• stała otwartość na dialog i informację zwrotną

Uwaga: Nie dodawaj tylko jednego składnika — dobrze wymieszaj wszystkie, bo samo zwiększenie ilości relacji bez spójności dorosłych nie daje efektu.

Sposób przygotowania

1. Zacznij od wizji, nie od programu	Zadaj sobie i zespołowi pytanie: jaką szkołą chcemy być dla uczniów w codziennym doświadczeniu, nie tylko na papierze?
	Profilaktyka zaczyna się od jasnego kierunku, nie od listy działań.
2. Zadbaj o spójność zespołu – to baza całego dania	Ustalcie wspólne zasady reagowania, wspólne wartości i granice.
	Uczniowie czują bezpieczeństwo wtedy, gdy dorośli reagują przewidywalnie.
3. Planuj długofalowo, nawet jeśli finansowanie jest krótkoterminowe	Projekty mogą się zmieniać, ale kierunek powinien pozostać stały.
	Myśl w perspektywie lat, nie miesięcy.
4. Inwestuj w dorosłych równie mocno jak w uczniów	Kompetencje nauczycieli w obszarze relacji, komunikacji i pracy z emocjami są fundamentem profilaktyki.
	Bez nich nawet najlepsze programy tracą sens.
5. Twórz kulturę rozmowy, a nie tylko procedur	Zapraszaj zespół do refleksji: co działa, co wymaga zmiany, co dziś jest wyzwaniem.
	Profilaktyka rozwija się tam, gdzie można mówić otwarcie – także o trudnościach.

Efekt końcowy

Szkoła, w której profilaktyka:

• nie jest „zadaniem dodatkowym”,
• ale naturalną częścią codziennego zarządzania,
• a dyrekcja jest liderem zmiany, nie tylko jej koordynatorem.

Przepis dla zespołu nauczycielskiego
Jak gotować profilaktykę w codziennej pracy z uczniami

Składniki podstawowe

• uważność na relacje
• spójność w reagowaniu
• gotowość do rozmowy, także tej trudnej
• cierpliwość do procesu
• przekonanie, że każdy nauczyciel ma wpływ

Sposób przygotowania

1. Zacznij od codziennych sytuacji, nie od „trudnych przypadków”	Profilaktyka dzieje się na przerwach, w rozmowach, w reakcji na drobne konflikty.
	To tam kształtuje się klimat szkoły.
2. Reaguj na relacje, nie tylko na zachowania	Zamiast pytać: kto zawinił? – zapytaj: co się tu wydarzyło między ludźmi?
	Przemoc często jest sygnałem, nie problemem samym w sobie.
3. Bądź spójny z innymi dorosłymi	Nawet drobne różnice w reagowaniu osłabiają poczucie bezpieczeństwa uczniów.
	Rozmawiajcie ze sobą, ustalajcie, wspierajcie się nawzajem.
4. Dawaj uczniom realną odpowiedzialność	Pozwól im współtworzyć rozwiązania, brać udział w mediacjach, działaniach społecznych.
	Sprawczość uczniów zmniejsza potrzebę sięgania po przemoc.
5. Nie oczekuj natychmiastowych efektów	Zmiana w relacjach potrzebuje czasu.
	Jeśli dziś rozmowa zastąpiła konflikt – to już jest sukces.

Efekt końcowy

Szkoła, w której:

• uczniowie wiedzą, że ktoś ich wysłucha,
• konflikty nie eskalują automatycznie,
• nauczyciele czują, że nie są sami z trudnymi sytuacjami,
• a profilaktyka dzieje się każdego dnia, małymi krokami.

Profilaktyka przemocy rówieśniczej nie powstaje w jednym momencie.

Powstaje wtedy, gdy dyrekcja nadaje kierunek, a zespół nauczycielski konsekwentnie gotuje ją każdego dnia – z tych samych wartości, ale różnymi rękami.