Mechanizmy powstawania przemocy i agresji w grupie rówieśniczej
Agresja w grupach rówieśniczych nie jest wynikiem przypadku. Jej źródła są wieloaspektowe i obejmują zarówno czynniki indywidualne, jak i środowiskowe. Psychologowie podkreślają szczególną rolę modelowania zachowań – dzieci uczą się agresji poprzez obserwację i naśladowanie innych, zarówno rówieśników, jak i dorosłych (Bandura, 1977). Przykładowo, dziecko, które widzi rówieśników rozwiązujących konflikty przemocą lub nauczycieli reagujących na agresję w sposób niekonsekwentny, może uznać takie zachowania za akceptowalne i skuteczne w osiąganiu celów.
Równie istotne są normy grupowe. W środowisku, w którym przemoc jest tolerowana, ignorowana lub wręcz nagradzana – na przykład poprzez podziw innych uczniów wobec sprawcy – agresywne zachowania stają się częstsze i bardziej wyrafinowane. Normy te mogą również prowadzić do sytuacji, w których ofiary czują się osamotnione i bezradne, a świadkowie zachowań agresywnych stają się bierni, bo boją się negatywnych konsekwencji lub utraty akceptacji grupy.
Rywalizacja o status społeczny stanowi kolejny istotny czynnik sprzyjający przemocy. Dzieci mogą używać agresji, by zyskać dominację w grupie, zdobyć uwagę rówieśników lub chronić własny prestiż. W takich sytuacjach agresja staje się narzędziem budowania hierarchii społecznej, a przemoc może być postrzegana jako strategia zwiększania własnej pozycji w grupie (Cillessen & Mayeux, 2004).
Niektóre dzieci, nie mając innych sposobów na zdobycie uznania, mogą również kopiować zachowania liderów grupy, co prowadzi do powtarzania cyklu agresji.
Ważnym mechanizmem jest także efekt eskalacji. Jedno agresywne zachowanie może prowokować reakcję ze strony ofiary lub innych uczniów, co często prowadzi do spirali przemocy. Sytuacja, która zaczyna się od drobnej zaczepki, może w krótkim czasie przerodzić się w poważny konflikt, angażujący coraz więcej uczestników. Dynamika ta jest szczególnie silna w grupach, które nie mają jasno określonych zasad reagowania na przemoc, a nauczyciele lub inni dorośli nie interweniują konsekwentnie.
W grupach rówieśniczych dochodzi także do wyraźnego wyodrębnienia ról społecznych: sprawcy, ofiary, świadkowie oraz „bierni obserwatorzy”.
- sprawcy używają agresji, aby osiągnąć swoje cele;
- ofiary doświadczają skutków przemocy, które mogą wpływać na ich rozwój emocjonalny i społeczny;
- świadkowie mogą wspierać sprawców, bronić ofiary lub próbować mediować;
- a bierni obserwatorzy choć nie angażują się bezpośrednio, mają pośredni wpływ na dynamikę przemocy, gdyż ich reakcje – milczenie lub aprobatę – mogą wzmacniać lub osłabiać agresję w grupie.
Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla skutecznego przeciwdziałania przemocy. Interwencje powinny uwzględniać zarówno edukację indywidualną uczniów w zakresie radzenia sobie z konfliktem, jak i działania systemowe w klasie i całej szkole – takie jak wyraźne normy zachowań, wsparcie nauczycieli i programy profilaktyczne, które zmieniają kulturę grupy rówieśniczej.