Świadkowie jako wzmacniacze przemocy

Niektórzy świadkowie, zamiast interweniować, reagują w sposób, który pośrednio wspiera sprawcę. Mogą to być:

• śmiech, dopingowanie sprawcy, powtarzanie przezwisk,
• milczenie i brak reakcji w sytuacjach agresji,
• rozpowszechnianie plotek lub informacji kompromitujących ofiarę.

Tego typu zachowania sprawiają, że sprawca czuje aprobatę grupy i może eskalować przemoc. Warto zwrócić uwagę, że nie zawsze jest to świadome działanie – dzieci mogą reagować zgodnie z presją grupy, lękiem przed odrzuceniem lub chęcią „wpasowania się” w dominującą hierarchię rówieśniczą.

Przykład: W jednej klasie uczniowie obserwowali codzienne wyśmiewanie chłopca z powodu jego wyglądu. Choć część z nich nie brała aktywnego udziału w wyśmiewaniu, nikt nie reagował ani nie informował nauczyciela. Milczenie świadków sprawiło, że sytuacja utrzymywała się przez wiele tygodni, a chłopiec stopniowo izolował się od grupy.

Świadkowie jako osoby zapobiegające przemocy

Świadkowie mogą również odgrywać pozytywną rolę – odpowiednio przygotowani i pewni siebie, potrafią przerwać łańcuch przemocy. Badania wskazują, że dzieci, które reagują w sposób asertywny, zgłaszają incydenty dorosłym lub wspierają ofiarę, znacząco ograniczają powtarzalność agresji (Salmivalli, 1996).

Formy pozytywnej reakcji świadków to m.in.:

• zgłoszenie przemocy nauczycielowi, pedagogowi lub rodzicom,
• oferowanie wsparcia i ochrony ofierze,
• interwencja w sposób bezpieczny dla siebie, np. odciągnięcie ofiary od agresora, wezwanie pomocy dorosłych,
• promowanie współpracy i empatii w grupie, np. zachęcanie innych dzieci do włączenia wykluczanego kolegi do zabawy lub zajęć.

Przykład: W jednej klasie grupa uczniów utworzyła „łańcuch wsparcia” dla rówieśnika będącego ofiarą wykluczenia. Dzieci świadomie reagowały na incydenty, rozmawiały z nauczycielem i oferowały pomoc kolegom w trudnych sytuacjach. Dzięki temu przemoc w klasie zmniejszyła się, a poczucie bezpieczeństwa wzrosło u wszystkich uczniów.

Psychologiczne mechanizmy reakcji świadków

Rola świadków jest silnie powiązana z mechanizmami psychologicznymi:

• Efekt rozproszenia odpowiedzialności – im więcej świadków, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że ktoś zareaguje, ponieważ każdy oczekuje, że zrobi to ktoś inny.
• Lęk przed odrzuceniem społecznym – dzieci boją się, że interwencja przeciwko sprawcy może spowodować utratę akceptacji grupy.
• Normy grupowe – jeśli grupa toleruje przemoc, świadkowie rzadziej reagują; jeśli grupa promuje współpracę i empatię, świadkowie częściej podejmują działania prospołeczne.

Edukacja świadków jako strategia profilaktyczna

Szkoły mogą znacząco zmniejszyć przemoc poprzez edukowanie świadków. Programy profilaktyczne obejmują:

• warsztaty uczące rozpoznawania przemocy,
• symulacje sytuacyjne, w których dzieci uczą się bezpiecznych strategii interwencji,
• rozwijanie empatii i świadomości konsekwencji przemocy dla ofiary i sprawcy,
• promowanie postaw odpowiedzialności za innych uczniów.

Edukacja świadków przynosi efekty nie tylko w ograniczaniu przemocy, ale także w kształtowaniu postaw obywatelskich, asertywnych i empatycznych w całej klasie.