Definicje i formy przemocy rówieśniczej (fizyczna, psychiczna, cyberprzemoc)
Spis treści:
Przemoc rówieśnicza jest jednym z najbardziej powszechnych, a jednocześnie najtrudniejszych do uchwycenia problemów współczesnej szkoły. Choć każdy z nas słyszał o „szkolnych bójkach” czy „wyśmiewaniu się w klasie”, rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Przemoc rówieśnicza nie ogranicza się do pojedynczych aktów agresji – to zjawisko systemowe, obejmujące interakcje między sprawcami, ofiarami oraz obserwatorami, w którym ważną rolę odgrywają normy społeczne i hierarchie grupowe.
Rozumienie przemocy rówieśniczej wymaga spojrzenia nie tylko na jej formy, ale również na mechanizmy, które ją generują, oraz kontekst, w którym występuje. Szkoła, będąca przestrzenią edukacyjną i społeczną, staje się miejscem, w którym dzieci uczą się ról społecznych, negocjują hierarchie i eksperymentują z zachowaniami społecznymi – nie zawsze w sposób bezpieczny.
Definicje i formy przemocy rówieśniczej
W literaturze naukowej przemoc rówieśniczą definiuje się jako powtarzające się, celowe działania mające na celu wyrządzenie szkody jednej osobie przez drugą lub grupę osób. Istotą przemocy jest nierównowaga sił – sprawca dysponuje przewagą fizyczną, psychiczną lub społeczną w stosunku do ofiary (Olweus, 1993). Kluczowym elementem jest także powtarzalność. Pojedynczy incydent, choć bolesny, nie zawsze spełnia kryteria przemocy w sensie naukowym.
Przemoc fizyczna
Przemoc fizyczna obejmuje uderzenia, kopnięcia, popychanie, niszczenie rzeczy należących do ofiary, a w skrajnych przypadkach także użycie przedmiotów czy groźby z użyciem broni. Choć skutki fizyczne są oczywiste – siniaki, zadrapania czy złamania – równie istotne są skutki emocjonalne. Dziecko, które doświadcza przemocy fizycznej, może rozwijać lęk, poczucie zagrożenia, a nawet chroniczny stres, który wpływa na funkcjonowanie poznawcze i szkolne (Craig et al., 2000).
Przykład: Adam, 12-latek, codziennie w drodze do szkoły jest popychany przez starszego kolegę. Choć jego nauczyciele nie zauważają siniaków, Adam stopniowo wycofuje się z zajęć pozalekcyjnych i unika kontaktów z rówieśnikami.
Przemoc psychiczna
Przemoc psychiczna jest mniej widoczna, a przez to trudniejsza do zidentyfikowania. Zalicza się do niej działania mające na celu zastraszenie, upokorzenie lub izolację społeczną. Wyśmiewanie, plotki, groźby czy celowe wykluczenie z grupy mogą powodować długotrwałe konsekwencje dla rozwoju emocjonalnego dziecka. Ofiary przemocy psychicznej często doświadczają obniżonego poczucia własnej wartości, lęku przed szkołą, depresji, a czasem nawet myśli samobójczych (Espelage & Swearer, 2004).
Przykład: Kasia, 13-latka, była regularnie wykluczana z grupy koleżanek podczas przerw i zajęć grupowych. Choć nie doświadczała przemocy fizycznej, zaczęła unikać szkoły, zgłaszać bóle brzucha przed lekcjami i stopniowo tracić zainteresowanie nauką.
Cyberprzemoc
W dobie internetu przemoc przeniosła się także do świata cyfrowego. Cyberprzemoc przybiera różne formy: obraźliwe wiadomości, publikowanie kompromitujących zdjęć lub filmów, tworzenie fałszywych profili i zastraszanie online. Jest szczególnie groźna, ponieważ ofiary nie mają możliwości „ucieczki” – agresorzy mogą działać anonimowo, a kompromitujące treści pozostają w sieci.
Przykład: Michał, 14-latek, padł ofiarą cyberprzemocy, gdy w grupie na komunikatorze ktoś opublikował fałszywe zdjęcia i obgadywał go w internecie. Michał czuł się bezsilny, obawiał się korzystać z telefonu i internetu, a jego relacje społeczne uległy pogorszeniu (Kowalski, 2014).